Debaty sejmoweXIX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie dotacji na remont i konserwację zabytków sztuki cerkiewnej

   Uprzejmie proszę o przyjęcie mojego stanowiska dotyczącego interpelacji z dnia 8 września 1998 r. wniesionej przez pana Jana Rokitę, posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, w sprawie dotacji na remont i konserwację zabytków sztuki cerkiewnej.    Zabytki sztuki cerkiewnej odgrywają istotną rolę w spuściźnie kulturowej naszego kraju. Stan ich zachowania jest niezadowalający, a środki finansowe przeznaczane z różnych źródeł na ratowanie tych obiektów są niewystarczające. Problem dotacji kierowanych z budżetu państwa na ten cel powraca zatem do resortu rokrocznie, zarówno w interpelacji posłów, jak i w pismach Komisji Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej, ponieważ przy kwalifikowaniu wniosków o dofinansowanie zabytków cerkiewnych nie można uwzględnić wszystkich, o które występują wnioskodawcy.    Dofinansowanie prac remontowo-konserwatorskich z budżetu państwa mogą otrzymać jedynie obiekty wpisane do rejestru zabytków. Na 478 cerkwi istniejących do rejestru zabytków wpisanych jest 266 obiektów (dane z 1994 r.). Ich remonty finansowane są z różnych źródeł. Przede wszystkim są to środki będące w dyspozycji generalnego konserwatora zabytków, a także z tzw. Funduszu Kościelnego. W finansowaniu współuczestniczą również same parafie, choć na ogół w znacznie mniejszym stopniu. Ponadto w odniesieniu do obiektów stanowiących własność skarbu państwa lub gminy, czyli opuszczonych i pozbawionych funkcji sakralnej, środki finansowe na ten cel znajdują się w budżetach wojewodów i władz samorządów terytorialnych.    Trzeba szczególnie podkreślić, że w najgorszym położeniu znajdują się zabytki stanowiące własność skarbu państwa lub będące mieniem komunalnym. W sytuacji gdy obiekt jest opuszczony, przeprowadzenie nawet generalnego remontu nie zapobiegnie jego ponownemu niszczeniu. W przypadku takich obiektów ze środków budżetowych prowadzone są wyłącznie prace zabezpieczające zabytek przed całkowitą degradacją. Jedynym wyjściem jest zmiana statusu własnościowego, tzn. nadanie zabytkowi konkretnej funkcji: w odniesieniu do zabytków sakralnych - przywrócenie im funkcji kultowej lub innej, np. muzealnej. Takie rozwiązanie dałoby gwarancję stałego dozoru i opieki ze strony właściciela.    Finansowanie remontu w tej grupie zabytków powinien każdorazowo zabezpieczać reprezentant skarbu państwa, w przypadku obiektów wymienionych w interpelacji przez pana posła - wojewoda. Obowiązek ten nakładają również na wojewodów oraz na zarządy gmin w odniesieniu do mienia komunalnego przepisy ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury. Zgodnie z art. 1 ust. 2 i art. 11 ust. 1 tej ustawy wojewodowie i organy gminy zostali zobligowani do utrzymania w dobrym stanie powierzonego im mienia, w tym również zabytków. W ostatnich latach cerkwie nie były finansowane ze środków wojewódzkich. Należy podkreślić, że przeznaczenie środków finansowych przez generalnego konserwatora zabytków na prace remontowo-konserwatorskie przy zabytkach będących własnością skarbu państwa w gestii wojewodów naruszałoby zasady budżetowe, prowadząc do wydatkowania środków na jeden cel z dwóch części budżetowych. Najwyższa Izba Kontroli wielokrotnie wskazywała na nieprawidłowości takiego finansowania.    W roku 1997 na ochronę i konserwację zabytków sztuki cerkiewnej z budżetu ministra kultury i sztuki przeznaczono kwotę w wysokości 685 488 zł, co stanowi 1,16% środków wykorzystanych na ten cel w skali całego kraju. Natomiast w roku bieżącym planuje się przeznaczyć sumę 935 692,41, co wynosi 1,26% ogólnych środków.    Odnosząc się do uwag zawartych w interpelacji pana posła Jana Rokity na temat zabytków cerkiewnych z terenu woj. zamojskiego, pragnę wyjaśnić, że:    - remont murowanej cerkwi w Szczebrzeszynie administrowanej przez Urząd Rejonowy w Zamościu, prowadzony jest z przerwami od początku lat osiemdziesiątych. W chwili obecnej większość prac remontowo-konserwatorskich została już zakończona, a do wykonania pozostały jeszcze rynny, posadzka, oszklenie okien. Można uznać, że obiekt jest zabezpieczony i istniejące braki nie mają obecnie wpływu na jego stan techniczny. Natomiast nadal trwają prace konserwatorskie przy polichromii. W roku bieżącym na prace te przeznaczono z budżetu Ministerstwa Kultury i Sztuki kwotę 25 000 zł. Problem uruchomienia instalacji ogrzewczej jest ściśle związany ze znalezieniem użytkownika i funkcji;    - na temat remontu cerkwi w Korczminie przekazuję w załączeniu szczegółową notatkę informującą o nakładach finansowych poniesionych ze środków generalnego konserwatora zabytków na remont obiektu oraz ilustrującą trudności prawno-organizacyjne po 1990 r. w kontynuacji tego zadania.*) Należy zaznaczyć, że Urząd Rejonowy w Tomaszowie Lubelskim nie dysponuje odpowiednimi środkami finansowymi na zabezpieczenie cerkwi pozostającej w jego pieczy.    Nieco odmiennie wygląda sytuacja w odniesieniu do wspomnianych w interpelacji cerkwi w woj. przemyskim. Są to obiekty drewniane, które nie posiadają użytkownika. W odniesieniu do takich zabytków fundusze na prace remontowo-konserwatorskie przyznawane są - po wcześniejszym zaopiniowaniu wniosków składanych przez wojewódzkich konserwatorów zabytków - przez radę działającą przy generalnym konserwatorze zabytków. Rada ta funkcjonuje od 1995 r. w ramach krajowego programu ˝Ochrona i konserwacja zabytków architektury drewnianej˝. W roku bieżącym rada rozpatrzyła 81 wniosków. Należy podkreślić, że rada rozpatrując wnioski daje pierwszeństwo tym obiektom, przy których prace mają stanowić kontynuację robót rozpoczętych, biorąc jednocześnie pod uwagę wartości zabytkowe obiektu, ze szczególnym uwzględnieniem wykonania prac interwencyjnych.    Należy zaznaczyć, że w materiałach, którymi dysponuje generalny konserwator zabytków, nie znajduje potwierdzenia informacja zawarta w interpelacji pana posła Jana Rokity odnośnie do remontu cerkwi w Bruśnie i Gorajcu. Generalny konserwator zabytków nie cofnął dotacji przyznanej na ten cel przez radę programu, ponieważ dotacja na remont tych cerkwi nie była w ogóle rozpatrywana. Wynikało to z faktu, że nie wpłynął wniosek o dofinansowanie ww. prac.    Należy jednakże wyjaśnić, że prace remontowe przy cerkwi w Bruśnie Nowym prowadzone były w latach 1993-1997 i zostały zaawansowane w 60%. Natomiast w trakcie remontu cerkwi w Gorajcu prowadzonego w latach 1993-1996 odtworzono pierwotną bryłę obiektu, zrekonstruowano dzwonnicę przeniesioną z Majdanu Sieniawskiego, zabezpieczono część cennej polichromii w nawie i prezbiterium. Obiekt ten od czasu rozpoczęcia remontu posiada użytkownika, którym jest parafia rzymskokatolicka w Cieszanowie.    Z protokółu posiedzenia ww. rady w dniach 24-25 marca 1998 r. wynika, że w woj. przemyskim uwzględniono wniosek na kontynuację prac w Kruhelu Wielkim. Prace remontowo-konserwatorskie przy tym obiekcie prowadzone są od 1993 r. Do ich zakończenia pozostało jeszcze goncenie ścian, podwieszenie sklepień w prezbiterium i babińcu, założenie podłogi oraz okuć drzwi. W tym roku przyznano z budżetu Ministerstwa Kultury i Sztuki dotację w wysokości 31 157,77 zł. Jednocześnie informuję, że w przypadku tej cerkwi, po wielu staraniach, pojawiła się realna szansa na znalezienie jej użytkownika, być może jeszcze w roku bieżącym.    Odnośnie do cerkwi w Radrużu trzeba wyjaśnić, że jako obiekt opuszczony nie była gruntownie remontowana. Jednakże dwukrotnie podjęto prace interwencyjne: w 1993 r - naprawiono uszkodzone zadaszenie muru ogrodzeniowego i w 1996 r. - wymieniono zniszczone gontowe pokrycie dachowe.    Dofinansowanie prac remontowo-konserwatorskich przy drewnianych cerkwiach w Rudce, Leżachowie, Miękiszu Starym i Woli Wielkiej nie mogło być rozpatrywane, ponieważ w tej sprawie nie wpłynął wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków w Przemyślu. Jednakże z informacji uzyskanych od tegoż organu wynika, że pilnego remontu wymagają cerkwie w Miękiszu Starym i Rudce, natomiast stan pozostałych jest dobry.    Odnośnie do restauracji cennej polichromii w cerkwi św. Onufrego w Posadzie Rybotyckiej należy wyjaśnić, że jej właścicielem jest Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu. W związku z powyższym dofinansowanie prac konserwatorskich może odbywać się ze środków wojewody lub z funduszy Departamentu Muzeów w Ministerstwie Kultury i Sztuki.    Podsumowując chciałabym zaznaczyć, że w ramach budżetu przyznanego MKiS nie widzę możliwości poprawy sytuacji w zakresie zapewnienia ochrony konserwatorskiej wszystkim zabytkom, w tym zabytkom sztuki cerkiewnej.    Mam nadzieję, że przeprowadzana obecnie reforma ustrojowa państwa stworzy warunki poprawy sytuacji opuszczonych zabytków stanowiących własność skarbu państwa, które staną się mieniem samorządu terytorialnego. Państwowy budżet konserwatorski po dniu 1 stycznia 1999 r. pełnić będzie rolę pomocniczego uzupełnienia i nagradzania inicjatyw prowadzonych i finansowanych przez właścicieli lub użytkowników zabytków oraz władze samorządu terytorialnego.    Minister    Joanna Wnuk-Nazarowa    Warszawa, dnia 9 października 1998 r.